سير و سلوك عرفانى و از توحيد عرفانى بىخبر بوده است . آنها مردمى بوده‌اند مُعرض از متاع دنيا و متوجه به عالم آخرت ؛ اصل حاكم به روح آنها خوف بوده و رجا ، خوف از عذاب دوزخ و رجا به ثوابهاى بهشتى ، همين و بس . حقيقت اين است كه نظريهء اين گروه به هيچ وجه قابل تأييد نيست . مايه‌هاى اولى اسلامى بسى غنىتر است از آنچه اين گروه - به جهل و يا به عمد - فرض كرده‌اند . نه توحيد اسلامى به آن سادگى و بىمحتوايى است كه اينها فرض كرده‌اند و نه معنويت انسان در اسلام منحصر به زهد خشك است و نه نيكان صحابهء رسول اكرم آنچنان بوده‌اند كه توصيف شد و نه آداب اسلامى محدود است به اعمال جوارح و اعضا . ما در اينجا اجمالًا در حدى كه روشن شود كه تعليمات اصلى اسلام مىتوانسته است الهام بخش يك سلسله معارف عميق در مورد عرفان نظرى و عملى بوده باشد ، مطالبى مىآوريم . قرآن كريم در باب توحيد هرگز خدا و خلقت را به سازندهء خانه و خانه قياس نمىكند . قرآن خدا را خالق و آفرينندهء جهان معرفى مىكند و در همان حال مىگويد ذات مقدس او در همه جا و با همه چيز هست : « فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ » « 1 » به هر طرف رو كنيد چهرهء خدا آنجاست ، « وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ » « 2 » [ و ما از رگ گردن به به او ( انسان ) نزديكتريم ، ] « هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ » « 3 » اول همهء اشياء اوست و آخر همه اوست ( از او آغاز يافته‌اند و به او پايان مىيابند ) ، ظاهر و هويدا اوست و در همان حال باطن و ناپيدا هم اوست ، و آياتى ديگر از اين قبيل . بديهى است كه اين گونه آيات ، افكار و انديشه‌ها را به سوى توحيدى برتر و عاليتر از توحيد عوام مىخوانده است . در حديث كافى آمده است كه خداوند مىدانست كه در آخرالزمان مردمانى متعمّق در توحيد ظهور مىكنند ، لهذا آيات اول سورهء حديد و سورهء « قل هواللَّه احد » را نازل فرمود . در مورد سير و سلوك و طى مراحل قرب حق تا آخرين منازل ، كافى است كه

--> ( 1 ) . بقره / 115 . ( 2 ) . ق / 16 . [ در نسخهء اصلى در مورد اين آيهء شريفه سبق قلم صورت گرفته و بخشى از آيه و طبعاً ترجمهء آن به صورت نادرست آمده بود . قرائن كلام نشان مىدهد كه مراد همين آيه است و لذا اصلاح گرديد . ] ( 3 ) . حديد / 3 .